Mal alımında bir kalemde yüzde yirmiyi aşan artış yapabilir miyiz?

Mümkündür, ancak iki şartın birlikte gerçekleşmesine bağlıdır: bazı kalemlerde iş eksilişi yapılmış olması ve sözleşme bedelinin aşılmamış olması. Bu şartlar yoksa iş kalemi bazında yüzde yirmiyi aşan artış yapılamaz.

4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanununun "Sözleşme kapsamında yaptırılabilecek ilave işler, iş eksilişi ve işin tasfiyesi" başlıklı 24'üncü maddesinde; mal ve hizmet alımlarıyla yapım sözleşmelerinde, öngörülemeyen durumlar nedeniyle bir iş artışının zorunlu olması halinde, artışa konu olan işin:

- Sözleşmeye esas proje içinde kalması,
- İdareyi külfete sokmaksızın asıl işten ayrılmasının teknik veya ekonomik olarak mümkün olmaması

şartlarıyla; anahtar teslimi götürü bedel ihale edilen yapım işlerinde sözleşme bedelinin %10'una, birim fiyat teklif almak suretiyle ihale edilen mal ve hizmet alımlarıyla yapım işleri sözleşmelerinde ise %20'sine kadar oran dahilinde, süre hariç sözleşme ve ihale dokümanındaki hükümler çerçevesinde aynı yükleniciye yaptırılabileceği düzenlenmiştir.

Mal alımlarında ayrıca iş kalemi bazında bir sınır uygulanır. Birim fiyat teklif alınan bir mal alımında, tek bir kalemin miktarının %20'yi aşacak şekilde artırılabilmesi ancak diğer bazı kalemlerde eksiliş yapılmış olması ve sözleşme bedelinin aşılmaması koşullarının bir arada bulunmasına bağlıdır. Yani toplam bedel korunuyor ve kalemler arasında bir yer değiştirme söz konusu oluyorsa uygulama mümkündür; aksi halde değildir.

Sayıştay'ın 2024 yılı denetim raporlarından birinde; idare tarafından ihalesi yapılarak sözleşmeye bağlanan bir mal alım ihalesinde, iş kalemi bazında %20'yi aşan oranda iş artışı yapıldığı görülmüştür. Sonuç bölümünde; mal alım ihalelerinde iş kalemi bazında %20'yi geçecek şekilde iş artışı yapılabilmesinin ancak diğer bazı mal kalemlerinde iş eksilişi yapılmış olması ve sözleşme bedelinin aşılmamış olması şartlarının bir arada gerçekleşmesine bağlı olduğu belirtilmiştir.

Uygulama önerisi: iş artışı kararı almadan önce bir karşılaştırma tablosu hazırlayın, her kalem için sözleşme miktarı, gerçekleşen miktar, artış/eksiliş oranı ve tutar etkisi; tablonun altında toplam sözleşme bedeliyle karşılaştırma bulunsun. Artışın öngörülemeyen bir durumdan kaynaklandığını gerekçe raporuyla ortaya koyun; "ihtiyaç arttı" ifadesi tek başına öngörülemezlik sayılmıyor. Miktarları sözleşme öncesinde gerçekçi belirlemek en kalıcı çözümdür: sürekli iş artışı gerektiren kalemler, yaklaşık maliyet aşamasındaki tahmin hatasına işaret eder. Artış kararını süre hariç sözleşme hükümleri çerçevesinde uygulayın ve gerekiyorsa ek kesin teminat almayı unutmayın.