Belediye, Öğretmenlere veya Sağlık Çalışanlarına Ücretsiz Hizmet Tarifesi Uygulayabilir mi?

Hayır, uygun değildir; belediyeler, haklarında Bakanlar Kurulu/Cumhurbaşkanı kararıyla genel bir muafiyet tanınmamış hiçbir meslek grubuna kendi meclis kararıyla ücretsiz veya indirimli tarife uygulayamaz, bu yetki belediyenin takdirinde değildir. Sayıştay tam bu uygulamayı tespit etmiştir: "Kurum tarafından sunulan çeşitli hizmetlerden öğretmenlerin ve sağlık çalışanlarının mevzuata aykırı olarak ücretsiz yararlandığı tespit edilmiştir."

Genel kural 4736 sayılı Kanun'un 1'inci maddesinde tanımlanır: "belediye ve bağlı kuruluşların da içinde bulunduğu kamu kurum ve kuruluşlarınca üretilen mal ve hizmet bedellerinde herhangi bir kişi veya kurum lehine indirimli veya ücretsiz tarife uygulanamayacağı belirtilmiş, altıncı fıkrasında ise birinci fıkra hükmünden muaf tutulacak kişi ve kurumları tespit etmeye Cumhurbaşkanının… yetkili olduğu ifade edilmiştir." Bu maddenin mantığı açıktır: "bir kısım kişi ve kurumların kamu hizmetlerinden faydalanmada diğer kişi ve kurumlardan daha avantajlı olmasının önüne geçilmiştir."

Muafiyet listesinin kapsamı ve sınırı bulguda somut örneklerle açıklanır: "Kanun'un yayımı tarihinden itibaren Bakanlar Kurulunca çıkarılan muafiyet kararlarında öğretmenler ile sağlık çalışanlarına özgü genel bir muafiyet kararı bulunmamaktadır." Buna karşılık, gerçekten muafiyeti olan gruplar açıkça sayılır: "şehit ve gazi, dul ve yetimleri, özürlüler, öğrenciler ve 2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanun kapsamındaki kişiler için ücretsiz veya indirimli tarife uygulanması mevzuata aykırı değildir. Zira mezkur kişiler hakkında gerek 4736 sayılı Kanun'un 1'inci maddesinde gerekse de 2002/3654 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı'nda genel muafiyet hükmü tanınmış ve bu kişilere her türlü işlemde indirimli ve ücretsiz tarife uygulanabilmesinin önü açılmıştır." Ayrım nettir: "Ancak haklarında herhangi bir muafiyet hükmü bulunmayan kişilerin ücretsiz yararlandırılması veya bu kişi ve kurumlar için indirimli tarife belirlenmesi mümkün değildir."

Somut tespit ve Sayıştay'ın değerlendirmesi şöyledir: "Destek Hizmetleri Müdürlüğüne ilişkin ücret tarifesinde; belediyeniz sınırları içerisinde görev yapan veya mukim (ikamet eden) olan öğretmenler ve sağlık çalışanları için belge ibraz etmek şartı ile spor tesislerinden faydalanmanın ücretsiz olduğu belirtilmiştir." Sayıştay bu uygulamanın ölçüsünü çarpıcı bir karşılaştırmayla vurgular: "Kamu kurumları dahi kendileri hakkında muafiyet hükmü olmaksızın diğer kamu kurumlarınca üretilen mal ve hizmetlerden indirimli veya ücretsiz yararlanamazken bazı meslek gruplarının bu haktan faydalandırılması mümkün değildir." Sonuç: "herhangi bir muafiyet hükmü olmadan yukarıda bahsedilen hizmetlerin Belediye Meclisi tarafından belirlenen bir ücret tarifesi uyarınca indirimli veya ücretsiz sunulması hem mevzuata aykırılık oluşturmakta hem de belediye gelirlerinde azalmaya sebebiyet vermektedir." İdare de bulguyu kabul etmiştir: "Kamu idaresi bulguya iştirak etmiş…"

Analiz:

1) Muafiyet yetkisinin merkezi düzeyde (Cumhurbaşkanı/eski Bakanlar Kurulu) toplanmış olması, belediyeler arasında keyfi ve eşitsiz uygulamaları önlemeyi amaçlar, eğer her belediye kendi meclis kararıyla istediği meslek grubuna muafiyet tanıyabilseydi, ülke genelinde standart ve öngörülebilir olmayan bir tarife düzeni ortaya çıkardı.

2) Sayıştay'ın "kamu kurumları dahi… yararlanamazken" karşılaştırması çok güçlü bir ölçüttür, eğer bir kamu kurumunun kendisi bile (örneğin bir başka belediyenin hizmetinden) otomatik muafiyet hakkı yoksa, bireysel bir meslek grubuna (öğretmen, sağlık çalışanı gibi) bu hakkın tanınması, hiyerarşi açısından tutarsızdır.

3) "İyi niyetli" bir teşvik (öğretmen ve sağlık çalışanlarına saygı, kamu hizmetkarlarını destekleme gibi) olsa da, bu tür ayrıcalıklar ancak merkezi bir düzenlemeyle (yeni bir Cumhurbaşkanı kararı ile bu gruplara muafiyet tanınması) mümkün olabilir, belediyenin kendi başına bu kategoriyi genişletme yetkisi yoktur.

4) Bu tür uygulamalar, sadece hukuka aykırılık değil, doğrudan gelir kaybı anlamına gelir, sayıştay bunu açıkça "belediye gelirlerinde azalmaya sebebiyet vermektedir" diyerek vurgular;muaf tutulan her kullanıcı, normalde tahsil edilecek bir ücretin kaybı demektir.

Yapılacaklar:

1. Mevcut ücret tarife cetvelinizi gözden geçirip, öğretmen/sağlık çalışanı gibi merkezi düzeyde genel muafiyeti bulunmayan meslek gruplarına tanınan tüm ücretsiz/indirimli uygulamaları tespit edin.
2. Bu uygulamaları meclis kararıyla iptal edip, ilgili tarife kalemlerini standart ücrete döndürün.
3. Tarife cetveli hazırlarken, yalnızca 4736 sayılı Kanun ve buna dayanan Cumhurbaşkanı kararlarında (veya diğer özel kanunlarda) açıkça sayılan muafiyet gruplarını (şehit/gazi yakınları, engelliler, öğrenciler, 65 yaş üzeri muhtaçlar vb.) esas alın.
4. Yeni bir meslek grubuna veya kişi kategorisine ücretsiz/indirimli tarife tanımayı düşünüyorsanız, önce bu grubun merkezi düzeyde genel bir muafiyeti olup olmadığını hukuk işleri biriminizle teyit edin.
5. Geçmiş dönemde bu uygulama nedeniyle oluşan gelir kaybını tahmini olarak hesaplayıp, bundan sonraki bütçe planlamanızda bu geliri normal tarifeye göre öngörün.

Uygulama önerisi: Bu bulgu, iyi niyetli bir sosyal teşvik uygulamasının, merkezi düzeyde tanımlanmış muafiyet listesinin dışına çıkıldığı için mevzuata aykırı hale geldiğini gösterir. Sizin için çözüm, tarife cetvelinizi yalnızca kanunda ve Cumhurbaşkanı kararlarında sayılan gruplarla sınırlamaktır. Sayıştay'ın ölçüsü nettir: belediyeler, kendi meclis kararlarıyla herhangi bir kişi veya meslek grubuna ücretsiz ya da indirimli tarife uygulayamaz; bu ancak 4736 sayılı Kanun çerçevesinde Cumhurbaşkanı (önceden Bakanlar Kurulu) tarafından genel bir muafiyet tanınan gruplar için mümkündür.