Zamanaşımına Uğrayan Belediye Alacağı, İhmali Olan Personelden Geri İstenebilir mi?

Hayır, sadece kayıt olarak yazıp geçemezsiniz; zamanaşımı bir kamu zararı olarak değerlendirilir ve buna kasıt, kusur, ihmal veya tedbirsizliğiyle neden olan personelden bu tutarın rücu yoluyla geri istenmesi gerekir. Sayıştay tam bu ihmali tespit etmiştir: "Kamu İdaresi tarafından vergi alacakları ile idari para cezalarına ilişkin 1998-2019 yıllarına ait toplam 447.916,53 TL tutarındaki alacaklarının zamanaşımına uğratıldığı ve idare tarafından buna sebebiyet veren kişilere bu tutarlar için rücu edilmediği görülmüştür."

Takip ve tahsil sorumluluğu net biçimde tanımlanmıştır: "5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 'Belediye başkanının görev ve yetkileri' başlıklı 38'inci maddesinin (f) bendinde, belediye başkanı, belediyenin gelir ve alacaklarını takip ve tahsil etmekle görevli ve yetkili kılınmıştır." Bu görev mali hizmetler birimine de yayılır: "5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nun 60'ıncı maddesinin (e) bendinde ilgili mevzuatı çerçevesinde idare gelirlerini tahakkuk ettirmek, gelir ve alacaklarını takip ve tahsil işlemlerini yürütmek mali hizmetler biriminin görevleri arasında sayılmıştır."

Zamanaşımının hukuki etkisi geri dönüşsüzdür: "Zamanaşımına uğramış vergi ancak mükellef tarafından rızaen ödenebilir. Böyle bir vergiyi idarenin talep etme yetkisi bulunmamaktadır." Süre ise nettir, "amme alacağının, vadesinin rastladığı takvim yılını takip eden takvim yılı başından itibaren 5 yıl içinde tahsil edilmezse zamanaşımına uğrayacağı" (idari para cezalarında tutara göre 3, 4, 5 veya 7 yıl).

Bulgunun asıl vurgusu, zamanaşımının bir muhasebe kaydı değil, bir sorumluluk meselesi olduğudur: "Zamanaşımın bir kamu zararı olduğu dikkate alındığında… herhangi bir kamu görevlisinin kasıt, kusur, ihmal veya tedbirsizliği sonucu idare zarara uğratılmışsa, bu zararın ilgili memur tarafından rayiç bedeli üzerinden ödenmesi gerektiği anlaşılmaktadır. Memurlarca verilen zararların miktarının tespiti ve ilgililerden tahsili konusunda yapılacak işlemlerin zamanında ve eksiksiz yürütülmesinden, zararı veren memurların görevli bulundukları kurum ve kuruluşların o mahaldeki amirleri müteselsilen sorumludurlar."

Ayrıca zamanaşımının ikincil bir mali riski de vardır: "Zamanaşımına uğradıktan sonra idarece talep edilecek bu alacaklar, kişiler tarafından dava konusu edilebilecek ancak süresi geçtiği için idare bu davaları büyük olasılıkla kaybedecektir. Dolayısıyla kaybedilen bu davalar ile ilgili olarak belediye bu kez 'vekalet ücreti', 'yargılama gideri', 'harçlar' ve 'dosyada yapılan diğer masraflar' gibi kalemleri ayrıca ödemek zorunda kalacaktır."

Analiz:

1) Zamanaşımı süresi işlemeden önce idarenin elinde somut araçlar vardır, bulguda tahsilat sürecinin son aşamaları da tanımlanır: mal varlığı tespit edilen borçlular için haciz/satış işlemleri, mal varlığı bulunamayanlar için ise aciz vesikası düzenlenmesi gerekir. Zamanaşımının gerçekleşmesi, genellikle bu ara adımların hiçbirinin zamanında atılmadığının göstergesidir.

2) Rücu mekanizması, zamanaşımını sadece "kaydı düşülecek bir kayıp" olmaktan çıkarıp kişisel sorumluluk doğuran bir olay haline getirir, bu, gelecekteki takip süreçlerinde personelin daha dikkatli davranmasını teşvik eden caydırıcı bir mekanizmadır; rücu uygulanmadığında, zamanaşımına neden olmanın hiçbir kişisel maliyeti olmaz.

3) Sorumluluk yalnızca doğrudan işlemi yürüten memura değil, o birimin amirine de müteselsilen yayılır, yani takip sürecini denetlemeyen bir amir de, doğrudan işlemi yapmamış olsa bile sorumluluktan tamamen muaf değildir.

4) Zamanaşımının "ikinci dalga" maliyeti (dava kaybı, vekalet ücreti, yargılama gideri) genellikle gözden kaçar, idare bazen zamanaşımına rağmen alacağı yine de talep edip dava açabilir, ama bu davaların kaybedilme ihtimali yüksek olduğundan, bu da ayrı bir kamu zararı kalemine dönüşebilir.

Yapılacaklar:

1. Zamanaşımına uğramış tüm alacakları (vergi, idari para cezası) tarih, tutar ve ilgili birim bazında listeleyin.
2. Her bir zamanaşımı vakası için, takip sürecinin hangi aşamasında (tebliğ, haciz, aciz vesikası) aksadığını ve bundan sorumlu personeli/amiri belirleyin.
3. Devlete ve Kişilere Memurlarca Verilen Zararların Nevi ve Miktarlarının Tespiti, Takibi, Amirlerinin Sorumlulukları Hakkında Yönetmelik çerçevesinde, tespit edilen sorumlular hakkında rücu/kamu zararı tahsil sürecini başlatın.
4. Mevcut (henüz zamanaşımına uğramamış) alacaklarınız için, süre dolmadan önce haciz veya aciz vesikası gibi ara işlemleri zamanında tamamlayan bir takip takvimi oluşturun.
5. Mali hizmetler biriminize, zamanaşımı süresine yaklaşan alacakları erken uyaran (örneğin süre dolmadan 6 ay-1 yıl önce) bir izleme sistemi kurdurun.

Uygulama önerisi: Bu bulgu, zamanaşımının "kaçınılmaz bir kayıp" değil, çoğu zaman takip sürecindeki somut bir ihmalin sonucu olduğunu ve bu ihmalin kişisel sorumluluk doğurduğunu gösterir. Sizin için çözüm, mevcut zamanaşımı vakalarını tek tek inceleyip sorumluları belirlemek ve rücu sürecini başlatmaktır. Sayıştay'ın ölçüsü nettir: belediye alacaklarının zamanaşımına uğraması bir kamu zararıdır; bu zarara kasıt, kusur, ihmal veya tedbirsizliğiyle neden olan personelden (ve gerekirse müteselsilen sorumlu amirlerden) bu tutar rücu yoluyla tahsil edilmelidir.