Meclis "kiraya verilsin" derken encümen "satılsın" diye karar alıp ticari dolmuş plakasını süresiz devrederse ne olur?

Bu, encümenin, meclisin verdiği yetkinin türünü değiştirerek (kiralamayı satışa dönüştürerek) hem yetki gaspı yaptığı hem de belediyenin toplu taşıma üzerindeki kalıcı denetim hakkını süresiz olarak elden çıkardığı, iki katmanlı bir bulgudur.

5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 14'üncü maddesi ulaşımı belediyenin mahalli müşterek görevleri arasında sayar; 15'inci maddenin (f) ve (p) bentleri toplu taşımayı kurma/işletme ve taksi/servis sayılarını, ücret tarifelerini, güzergahlarını belirleme yetkisini belediyeye verir. Aynı madde, bu hizmetin ancak üç yoldan biriyle üçüncü kişilere gördürülebileceğini sayar: imtiyaz (Danıştay görüşü ve İçişleri Bakanlığı onayıyla, en fazla 49 yıl), kiralama (10 yılla sınırlı, Devlet İhale Kanunu'na tabi) veya ruhsat verme (imtiyaz/tekel oluşturmayacak şekilde). 18'inci madde ise imtiyaz kararının meclisin yetkisinde olduğunu belirtir. Danıştay 13. Dairesi'nin bir kararı bu üç yolun hiçbirinde 'süresiz devir' seçeneğinin bulunmadığını netleştirir: imtiyazda süre sınırı ve iki ayrı makamın onayı, kiralamada 10 yıllık tavan, ruhsatta ise 'ruhsatın süresiz bir şekilde verilemeyeceği, belli bir süre dahilinde ruhsatın verilmesi gerektiği' açıkça vurgulanmıştır.

Bir Sayıştay bulgusunda süreç adım adım tespit edilmiştir: 'Yusufeli Belediye Meclisinin 2023/58 no.lu Kararıyla 6 adet ticari dolmuş hattının ihale yoluyla 'kiraya verilebilmesi için' Encümene yetki verdiği, ancak Encümenin 2023/82 no.lu kararıyla 6 adet ticari dolmuş plakasının 'satışı için' ihale edilmesine karar verdiği, yapılan ihale sonucunda da Encümenin 2023/89 no.lu Kararı ile 6 adet ticari dolmuş plakası hakkının satışının onaylandığı görülmüştür.' Sonuç, belediyenin bu görev alanındaki hakkı bir kereye mahsus bir işlemle, süresiz olarak üçüncü kişilere devretmesidir.

Analiz: (1) Bu bulgunun özü bir usul hatası değil, bir yetki aşımıdır: meclis 'kiralama'ya izin vermişken, encümen bunu kendi kararıyla 'satış'a dönüştürmüştür, meclis kararının kapsamı, uygulayıcı organ (encümen) tarafından genişletilemez veya niteliği değiştirilemez; encümen yalnızca meclisin verdiği yetkinin sınırları içinde hareket edebilir. (2) 'Satış' ile 'kiralama' arasındaki fark sadece isim değil, sonuç bakımından da köklüdür: kiralamada belediye süre sonunda hattı geri alabilir, tarifeyi güncelleyebilir, hizmet kalitesini denetleyebilir; satışta ise bu kontrol hakkı kalıcı olarak elden çıkar, belediye artık o hat üzerinde imtiyaz sahibi değil, yalnızca bir kez bedel almış bir taraf haline gelir. (3) Anayasa Mahkemesi'nin atıf yapılan kararı, böyle bir hukuka aykırılığın düzeltilmesi durumunda dahi hat sahiplerinin ani ve tek taraflı bir yük altında bırakılmaması, geçiş süreci tanınması gerektiğini vurgular, yani bu tür bir hatanın düzeltilmesi de dikkatli bir süreç yönetimi gerektirir, sadece 'iptal' ile çözülmez. (4) Bu bulgu, taşınmaz tahsisinin sadece kamu kurumlarına yapılabilmesi kuralıyla (bkz. kamu-idaresi-tasinmazlarinin-dernek-ve-vakiflara-tahsisi) benzer bir mantık taşır: ikisinde de mevzuatın bilinçli olarak koyduğu bir sınır (süre sınırı, muhatap sınırı), idarenin kendi kararıyla aşılmıştır.

Yapılacaklar:
1. Hukuk İşleri birimiyle birlikte, encümen kararıyla yapılan plaka satışının hukuki geçerliliğini ve iptal/geri alma imkanlarını değerlendirin.
2. Meclis kararlarının encümene devrettiği yetkinin kapsamını netleştiren, encümenin bu kapsamın dışına çıkmasını önleyen bir iç kontrol mekanizması kurun (örneğin encümen kararlarının meclis kararına uygunluğunun hukuk birimince ön kontrolü).
3. Toplu taşıma hizmetlerinin gördürülme şeklini (imtiyaz/kiralama/ruhsat) belirlerken, seçilen yöntemin süre sınırına ve onay makamına (Danıştay, İçişleri Bakanlığı) mevzuata tam uygunluğunu belgeleyin.
4. Bir düzeltme yapılması gerekiyorsa, Anayasa Mahkemesi içtihadına uygun olarak hat sahiplerine makul bir geçiş süreci tanıyarak kademeli bir çözüm planı hazırlayın.

Uygulama önerisi: Belediyenin toplu taşıma üzerindeki denetim hakkı, imtiyaz, kiralama veya ruhsat yollarından hangisi seçilirse seçilsin süreli olmak zorundadır; encümen, meclisin verdiği 'kiralama' yetkisini kendi kararıyla 'satış'a dönüştürüp bu süre sınırını fiilen ortadan kaldıramaz. Denetçinin ölçüsü nettir: bir toplu taşıma hakkının üçüncü kişilere devri, hangi yöntemle yapılırsa yapılsın belirli bir süreyle sınırlı olmak ve meclisin verdiği yetkinin türünü aşmamak zorundadır, süresiz bir satış, hiçbir yöntemin kapsamına girmez.