Örnek bir denetimde tek bir caddede bile çok sayıda kaçak yapı çıktı; tüm ilçeyi taramak yerine şikayet geldikçe müda...

Olmaz, çünkü İmar Kanunu, belediyenin kaçak yapılaşmayla mücadele yetkisini 'şikayet geldiğinde tepki verme' olarak değil, önleyici bir kontrol sorumluluğu olarak tanımlar; üstelik sizin tek bir caddede bulduğunuz sonuç, sorunun yaygınlığına işaret ediyor: 2024 denetiminde aynen, 'Belediyenin sorumluluk ve denetim alanında bulunan bazı taşınmazlarda 3194 sayılı İmar Kanunu'na AYKIRI YAPILAŞMAYA GİDİLDİĞİ; Belediyenin, taşınmazlar üzerindeki bu yasadışı durumu gerekli kontrollerle ZAMANINDA TESPİT EDİP ENGELLEMEDİĞİ görülmüştür.' Denetim, kendi örnek çalışmasıyla sorunun büyüklüğünü gösterir: 'Belediyenin denetim sorumluluğu alanında kalan Bayrambey Mahallesi Dr. Sadık Ahmet Caddesi üzerinde yapılan bu çalışma sonucunda... 18 ADET İmar Kanunu'na aykırı yapı ve eklenti TESPİT EDİLMİŞ'tir, kafe, lokanta, pansiyon, nalbur, oto yıkama gibi işletmelerin 20 ila 133 m² arasında değişen ruhsatsız eklentileri bulunmuştur. İmar Kanunu m.32, bu tespit edildiğinde ne yapılması gerektiğini açıkça tarif eder: 'ruhsat alınmadan yapıya başlandığı veya ruhsat ve eklerine... aykırı yapı yapıldığı' durumunda mühürleme, yıktırma süreçleri işletilir; m.42 ise 'tespit edildiği tarihten itibaren ON İŞ GÜNÜ İÇİNDE... idari para cezası uygulanacağı'nı düzenler. Denetim, belediyenin bu yetkisinin kapsamını özellikle vurgular: 'yetki alanı içerisindeki kaçak yahut ruhsat ve eklerine aykırı yapı yapılması durumunda ÖNCELİKLİ YETKİLİ KURUM BELEDİYELERDİR. Bu yetki kaçak yapım aşaması sonrasında başlayan bir yetki OLMAYIP, ÖNLEYİCİ KONTROL SORUMLULUĞUNU DA KAPSAYAN geniş çerçeveli ele alınması gereken bir yetkidir.' Ama sizin somut durumunuzda: 'Taşınmazları üzerinde kaçak yahut ruhsat ve eklerine aykırı yapı yapanlar hakkında İmar Kanunu'nun 32'nci maddesi gereğince GEREKLİ YAPTIRIMLARIN UYGULANMADIĞI tespit edilmiştir.'

Analiz: (1) 'Şikayet gelince müdahale ederiz' yaklaşımı; TEPKİSEL DENETİM ile ÖNLEYİCİ KONTROL YÜKÜMLÜLÜĞÜ'nü karıştırır: denetim, belediyenin yetkisinin 'kaçak yapım aşaması sonrasında başlayan bir yetki olmadığını' özellikle vurgular, yani belediyenin görevi, kaçak yapı oluştuktan ve biri şikayet ettikten sonra harekete geçmek değil, yapılaşmayı düzenli kontrollerle önceden takip etmektir (akcakale-ilan-reklam-vergisi-yoklama-yapilmamasi dosyasının 'pasif/tepkisel bir denetim modeli, aktif kontrol yükümlülüğünün yerini tutmaz' sürümü: bir kamu görevinin 'önleyici kontrol' olarak tanımlanması, o görevin ancak bir şikayet/talep geldiğinde değil, düzenli ve proaktif olarak yerine getirilmesi gerektiği anlamına gelir). (2) Tek bir caddede 18 kaçak yapı çıkması, 'münferit birkaç istisna' değil, YAYGIN bir sorunun göstergesidir: eğer rastgele seçilen tek bir cadde bu kadar çok ihlal içeriyorsa, ilçe genelinde çok daha büyük bir kaçak yapılaşma sorunu olması muhtemeldir, bu örnek denetim, aslında tam da 'tüm ilçeyi taramaya değer' olduğunun kanıtıdır. (3) Denetimsizlik, kaçak yapılaşmayı 'normal' hale getirir ve caydırıcılığı ortadan kaldırır: eğer kaçak yapan kimse bir yaptırımla karşılaşmıyorsa, bu durum diğer işletme sahiplerine de aynı şeyi yapmanın risksiz olduğu mesajını verir, denetimsizlik, sorunu sadece tespit edilmemiş bırakmaz, aktif olarak büyütür. (4) Düzeltme; tespit edilen 18 yapı için İmar Kanunu m.32'deki yaptırımların (mühürleme, yıktırma) ve m.42'deki idari para cezalarının derhal uygulanması, denetimin kademeli olarak tüm ilçeye yaygınlaştırılmasıdır.

Yapılacaklar: (1) Tespit edilen 18 yapı için İmar Kanunu m.32 ve m.42 uyarınca mühürleme, yıktırma ve idari para cezası süreçleri derhal başlatılsın. (2) Denetim kapsamı, kısıtlı kaynaklarla bile olsa, risk bazlı bir önceliklendirmeyle (yoğun ticari caddeler, sık şikayet alınan bölgeler vb.) kademeli olarak genişletilsin. (3) Yıllık bir imar denetim planı oluşturulup, belirli sayıda cadde/mahallenin düzenli olarak tarandığı bir program işletilsin. (4) Zabıta ve imar birimleri arasında, saha gözlemlerinin (rutin devriyeler sırasında fark edilen kaçak yapılar) sistemli şekilde raporlanmasını sağlayacak bir işbirliği kurulsun.

Uygulama önerisi: kaçak yapı denetimini 'şikayet kutusu' modelinden 'düzenli devriye' modeline taşıyın, kaynak kısıtınız varsa bile, örnek denetimlerin (sizin caddenizde olduğu gibi) yüksek oranda ihlal çıkarması, bu denetimin genişletilmeye değer olduğunu gösterir. Ve denetçinin ölçüsü nettir: belediyenin kaçak yapılaşmayla mücadele yetkisi, sadece şikayet üzerine değil, önleyici ve düzenli kontrol yoluyla kullanılması gereken geniş kapsamlı bir sorumluluktur; tespit edilen bir ihlale yaptırım uygulanmaması, bu sorumluluğun yerine getirilmediği anlamına gelir.