Hakedişi geç ödersek icraya düşer, bu masraf gerçekten kaçınılmaz mı?

Nakit sıkıntısı gerçek bir zorluk olabilir, ama 6 milyon liralık bu tutarın kendisi, aslında hiçbir işe yaramamış, tamamen önlenebilir bir kayıptır, çünkü bu para ne bir hizmete ne bir mala gitmiştir, yalnızca gecikmenin bedelini ödemiştir: 2024 denetiminde aynen, 'hakediş ödemelerinin ZAMANINDA yapılmaması sebebiyle, alacaklı firmalar tarafından İLAMSIZ İCRA TAKİBİ başlatılması neticesinde asıl alacağa bağlı olarak İCRA MASRAFLARI ve AVUKATLIK VEKALET ÜCRETLERİ ödendiği' tespit edilmiştir. Ödeme takvimi zaten şartnamelerde açıkça yazılıdır: Hizmet İşleri Genel Şartnamesi m.42, hakediş raporu imzalandıktan sonra en geç 30 gün içinde tahakkuka bağlanır, bu tarihten itibaren 30 gün içinde de ödeme yapılır; Yapım İşleri Genel Şartnamesi m.39, hakediş raporu idareye verildiği tarihten 30 gün içinde onaylanıp tahakkuka bağlanır, sonra 15 gün içinde ödeme yapılır: yani her sözleşmenin kendi süresi baştan bellidir, süre aşılınca yüklenicinin icraya başvurma hakkı doğar ve bu hak kullanıldığında asıl borca faiz, icra masrafı ve vekalet ücreti eklenir. Denetimin verdiği rakam çarpıcıdır: '31.12.2024 itibarıyla Belediyenin icra masrafları ve avukatlık vekalet ücret ödemeleri 6.008.252,88 TL'ye ulaşmış olup, GİDEREK ARTAN BİR SEYİR izlemektedir', ve bir uyarı daha eklenmiştir: 'belediye aleyhine başlatılan icra takibi sonucunda ortaya çıkan faiz, masraf ve vekalet ücretlerinin belediye bütçesinden karşılanması İLGİLİLERİN SORUMLULUĞUNA da yol açabilecektir.'

Analiz: (1) Nakit sıkıntısı ile 'hangi borcun icraya düşmesine izin verileceği' seçimi birbirinden ayrı sorulardır: bütçe darlığı yaşayan bir idare, ödemelerini önceliklendirmek zorunda kalabilir, ama bu önceliklendirme yapılmazsa, her gecikme aynı oranda pahalıya mal olur: oysa hangi alacaklının icraya gitme eğiliminde olduğu, hangi borcun süresi dolmak üzere olduğu önceden bilinebilir bir bilgidir, nakit kıtlığı bir gerçekse bile, hangi ödemenin geciktirileceği rastgele değil, icra riski en düşük olana göre seçilmelidir (SGK-prim-eksik-ödeme ve gecikme-zammı dosylarının 'gecikmenin maliyeti' sürümü: gecikmenin kendisi bazen zorunlu olsa da, hangi borcun geciktirileceği seçimi her zaman idarenin elindedir). (2) 6 milyon TL; hiçbir hizmet almadan ödenen 'saf kayıp' parasıdır: normal bir hakediş ödemesi karşılığında yol, bina, hizmet gibi somut bir değer elde edilir, icra masrafı ve vekalet ücreti ise hiçbir ek değer getirmeden, yalnızca gecikmenin cezası olarak ödenir: bu, belediyenin başka hizmetlere ayırabileceği kaynağın, tamamen boşa harcanmış bir parçasıdır. (3) 'Giderek artan seyir' ifadesi; sorunun kendiliğinden düzelmeyeceğini, aksine büyüdüğünü gösterir: bir kez icraya düşen alacaklı firma, bir sonraki hakedişinde de aynı riski taşır ve tedarikçiler zamanla idareye karşı güvenini kaybedip daha erken icraya başvurabilir, bu, kısır bir döngüye dönüşme potansiyeli taşır. (4) Düzeltme; süre takibi ve önceliklendirmedir: her hakedişin şartnamedeki kesin ödeme tarihi bir takvimde izlenmeli, nakit sıkışıklığı yaşandığında icra riski en yüksek (süresi en çok aşılmış) borçlar öncelikli ödenmelidir.

Yapılacaklar: (1) Takvim: tüm hakedişlerin şartnamedeki tahakkuk ve ödeme son tarihleri tek bir merkezi takvimde izlensin. (2) Önceliklendirme: nakit sıkışıklığı yaşanan dönemlerde, süresi dolmak üzere olan veya icra riski yüksek hakedişler öncelikli ödensin. (3) Erken uyarı: ödeme süresi dolmadan (örneğin 5-10 gün kala) ilgili birimlere otomatik hatırlatma gönderilsin. (4) Maliyet raporu: icra-vekalet masraflarının toplamı düzenli olarak üst yönetime raporlanıp bu 'gizli maliyetin' büyüklüğü görünür kılınsın.

Uygulama önerisi: hakediş ödeme sürecinizde tek soruluk süre testi uygulayın: 'bu hakedişin şartnamedeki kesin ödeme tarihine kaç gün kaldı?' Süre içindeyse risk yoktur, süre dolmuşsa, her geçen gün faiz ve icra riskini büyütür; ve denetçinin ölçüsü nettir: icra ve avukatlık masraflarından kaçınmanın tek yolu, hakedişlerin mevzuattaki süreler içinde ödenmesidir.