Bazı varlıklarda amortisman hiç yok, bazılarında kayıtlı değeri aşmış, nasıl olur?

Çünkü ikisi de aynı kök sorunun farklı yüzüdür, amortisman hesaplamasının varlık bazında düzenli ve doğru yürütülmemesi: 2024 denetiminde aynen, 'Maddi Duran Varlıklar Hesap Grubunda yer alan kayıtlı varlıklardan; amortisman AYRILMAYANLAR ve kayıtlı değerlerinden DAHA FAZLA amortisman AYRILANLARIN olduğu' tespit edilmiştir. Kural Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği'nde nettir: m.187/ç, amortismana tabi varlıklar, süre-yöntem-oran ve değer tespiti Hazine ve Maliye Bakanlığınca belirlenir; m.202-203, 257-Birikmiş Amortismanlar Hesabı, varlık bedelinin ekonomik ömrü içinde giderleştirilmesi için kullanılır; ayrılan amortisman 257'ye alacak, 630-Giderler Hesabına borç kaydedilir; 47 sıra no'lu Muhasebat Genel Müdürlüğü Tebliği, her varlık grubu için amortisman süre ve oranlarını, m.4'te ise amortismana esas değerin maliyet bedeli (satın alma-üretim-değer artırma harcamalarının toplamı; enflasyon düzeltmesine tabi varlıklarda ise düzeltilmiş değer) olduğunu belirler: tespit edilen tablo iki farklı hata türünü göstermiştir, kanalizasyon hatları, parklar-yeşil alanlar, pazar yeri, çeşitli binalar gibi kalemlerde amortisman hiç işletilmemiş (giderleştirme hiç başlamamış); büro mobilyaları, bilgisayarlar, kontrol-güvenlik sistemleri, spor demirbaşları gibi kalemlerde ise birikmiş amortisman kayıtlı değerin üzerine çıkmış, yani sistem, varlığın defter değerinden fazlasını gider yazmıştır.

Analiz: (1) 'Ayrılmayan' ve 'fazla ayrılan'; aynı zincirin başı ve sonudur: amortisman, bir varlığın maliyet bedeli, giriş tarihi ve doğru oranının tutarlı şekilde sisteme girilmesiyle otomatik ilerler, giriş hiç yapılmamışsa amortisman hiç başlamaz (birinci grup); giriş yanlış (düşük bir maliyet bedeli veya yanlış bir başlangıç tarihiyle) yapılmışsa, yıllar içinde birikmiş amortisman gerçek değeri aşabilir (ikinci grup), ikisi de aynı disiplinsizliğin, farklı zamanlarda ve farklı varlıklarda ortaya çıkmış sonucudur (YİD-varlık-kayıt ve kentsel-dönüşüm-muhasebe dosylarının 'kayıt disiplini' sürümü: bir muhasebe sisteminde eksik kayıt ile hatalı kayıt, genellikle aynı kaynaktan, zayıf giriş kontrolünden, çıkar). (2) Kayıtlı değeri aşan amortisman; bilançoyu görünürde 'daha temiz' ama gerçekte yanıltıcı gösterir: net değeri sıfırın altına düşmüş bir varlık, mali tabloda ya sıfırlanmış ya da negatif görünecektir, bu, o varlığın hala hizmette olduğu gerçeğiyle çelişir: parkta duran bir spor ekipmanı fiilen kullanılırken, defterde 'değersiz' görünmesi, varlık yönetimi kararlarını (yenileme-bakım-sigorta) yanlış bilgiyle besler. (3) Ayrılmayan amortisman; giderlerin ve net sonuçların şişirilmiş görünmesine yol açar: kanalizasyon hattı veya park gibi büyük tutarlı kalemlerde amortisman hiç işlemiyorsa, o yılın gerçek aşınma-yıpranma maliyeti hiç gider yazılmamış olur; dönem sonucu olduğundan iyi görünür, gelecekte birikmiş bir yenileme ihtiyacı habersiz büyür. (4) Düzeltme; varlık bazında yeniden hesaplamadır: her kalemin giriş tarihi-maliyet bedeli-uygulanan oran 47 sıra no'lu Tebliğ'e göre kontrol edilip, eksik kalanlarda amortisman başlatılmalı, fazla ayrılanlarda düzeltme kaydıyla gerçek net değere geri dönülmelidir.

Yapılacaklar: (1) Tarama: tüm 25-Maddi Duran Varlıklar grubu, amortisman durumuna göre (hiç yok / normal / kayıtlı değeri aşmış) üç kategoriye ayrılıp listelensin. (2) Düzeltme: ayrılmayan kalemlerde amortismana derhal başlanmalı; fazla ayrılan kalemlerde düzeltme kaydıyla birikmiş amortisman gerçek maliyet bedeliyle sınırlandırılsın. (3) Kontrol noktası: yeni varlık girişlerinde maliyet bedeli, giriş tarihi ve amortisman oranının doğru girildiği ikinci bir kişi tarafından teyit edilsin. (4) Periyodik rapor: yıl sonu kapanışında 'amortismanı kayıtlı değeri aşan' ve 'amortismanı hiç işlememiş' varlık raporları otomatik üretilip incelensin.

Uygulama önerisi: duran varlık kayıtlarınızda tek soruluk aykırılık testi uygulayın: 'sistemde hangi kalemlerin birikmiş amortismanı, kayıtlı değerinden büyük veya sıfır?' Bu iki uçtaki liste boşsa amortisman sisteminiz sağlıklı işliyordur, doluysa; bilançonuzun varlık tarafı, gerçek değerinden sapmış demektir; ve denetçi bunu tek cümleyle yazar: amortisman, ne hiç ayrılmamalı ne kayıtlı değeri aşmalıdır.