Yapım hakedişleri varlık yerine gidere yazılırsa ne olur?

Görüş dayanağı olarak, 2024 denetiminde aynen: 'yapım işlerine ilişkin ödenen hakediş tutarlarının, ilgili MADDİ DURAN VARLIK hesaplarıyla ilişkilendirilmeksizin GİDERLEŞTİRİLDİĞİ', iş listesi de somuttur: sathi kaplama, stadyum istinat duvarı, taş duvar-çevre düzenlemesi-parke yol ve milyonlarca liralık altyapı tamirat işleri; tamamı 630 Giderlere kaydedilmiştir. Kurallar iki yönetmelikte açıktır: GYMY m.26, yatırım veya kullanım amacıyla edinilen maddi duran varlıklar maliyet bedeliyle muhasebeleştirilir; MİBMY m.187, yapım süreci 258'de izlenir, geçici kabul sonrası ilgili duran varlık hesabına aktarılır: yani hakedişin doğal yolu; gider defteri değil, varlık kartıdır.

Analiz: (1) Giderleştirme; kamunun servetini buharlaştırır: ödenen milyonlarla ortaya yollar-duvarlar-tesisler çıkmıştır, ama bilançonun 25 grubu bunları hiç görmez: idarenin mali tabloları; hem olduğundan fakir bir bilanço hem olduğundan kötü bir faaliyet sonucu anlatır, 258-geçici-kabul ve değer-artırıcı dosyalarıyla aynı ailenin en sert üyesi budur: orada varlık geç taşınıyordu, burada hiç doğmuyor. (2) Amortisman ve hesap verebilirlik zinciri de doğmaz: aktifleşmeyen varlığın amortismanı, envanteri, sayımı, sigortası olmaz, beş yıl sonra 'bu istinat duvarı kayıtlarda nerede' sorusunun cevabı yoktur: kayıt dışı doğan varlık, yönetim dışı yaşar. (3) Kök neden iki birim arasındaki köprüsüzlüktür: fen işleri ihale-hakediş sürecini yürütür, muhasebe faturayı öder, hakedişin hangi varlığı ürettiği bilgisi hiç akmaz: çözüm; her yapım işine ihale aşamasında varlık hesabı kodu atanması ve hakediş ödeme emirlerinde bu kodun zorunlu alan olmasıdır. (4) Ayrım yine de korunmalıdır: gerçek nitelikli bakım-onarım hakedişleri gider kalabilir, ama 'tamirat' adı, yenileme-büyütme niteliğindeki işleri gider yapmaz: ad değil nitelik esas alınır (Kayseri-değer-artırıcı kuralıyla birlikte tek talimatta yazılmalıdır).

Yapılacaklar: (1) Düzeltme kayıtları: yıl içindeki yapım hakedişleri iş bazında taranıp varlık niteliğindekiler 258-ilgili MDV hesaplarına aktarma kayıtlarıyla taşınsın; amortisman planları kurulsun. (2) Kod köprüsü: ihale onay belgesinden itibaren her yapım işine varlık hesap kodu atansın; ödeme emri belgelerinde 'varlık kodu' zorunlu alan olsun, kodsuz yapım hakedişi muhasebece iade edilsin. (3) Talimat: yapım-onarım harcamalarının kayıt anahtarı (varlık/gider ayrımı, 258 akışı, geçici kabul aktarımı) tek muhasebe talimatında toplanıp birimlere duyurulsun. (4) Yıl sonu kontrolü: yapım işleri kesin hesap listesi ile MDV hesap hareketleri mizan üzerinden karşılaştırılsın; eşleşmeyen işler gerekçelendirilsin.

Uygulama önerisi: her hakediş ödemesinde tek soruluk kart testi uygulayın: 'bu ödemenin ürettiği şeyin bir varlık kartı var mı?' Varsa kamunun serveti kayıt altındadır, yoksa milyonlar, gider satırında buharlaşmıştır; ve denetçi bunu tek cümleyle yazar: hakedişler, varlık hesaplarıyla ilişkilendirilmeksizin giderleştirilemez.