Ücret toplama sistemi tek firmaya nasıl mahkum olur?

Sayıştay'a göre çare, sorunun kurulduğu yerdeydi, 2024 denetiminde elektronik ücret toplama sisteminde çeşitli aksaklıklar başlığı altında aynen: teknik raporla cihaz ve yazılımların ömrünü doldurduğu, alım için üç firmadan teklif istendiği ama ikisinin 'yazılım başka firmaya ait' gerekçesiyle teklif veremediği ve işin 22/b (ihtiyaçla ilgili özel bir hakka tek kişinin sahip olması) kapsamında tek firmadan alındığı tespit edilmiştir; denetçinin kilit cümlesi ise kurgunun röntgenidir: 'donanımlar hibe edilmeseydi, tek kişinin özel hakka sahip olması söz konusu olmayacaktı ve bu alanda faaliyet gösteren farklı firmalar varken', ihale idarenin kendisi tarafından yapılsaydı 'bileşenleri üreten her firma ihaleye girme imkanına sahip olacak ve rekabet ortamı oluşacaktı.'

Analiz: (1) 22/b; bulunan değil, çoğu kez üretilen bir istisnadır: özel hak (fikri mülkiyet-lisans) gerçek olabilir, ama o hakkın sizin ihtiyacınızı kilitlemesi; önceki tercih: başka idarenin ihalesinden devralınan, yazılımı kapalı donanımlara ana gelir sisteminizi bağlamak: tekel; piyasada değil, devir protokolünde doğmuştur, bugünkü 22/b, dünkü kurgunun faturasıdır (bitüm-tek-kaynak dosyasının teknoloji sürümü: istisnanın gerekçesini kendi eliyle kuran idare, istisnaya sığınamaz). (2) Ana gelir sistemi tek firmaya emanet edilemez: ücret toplama; idarenin başlıca gelir kaynağının kasasıdır, bakım, sunucu, bayilik zinciri tek tedarikçideyken: fiyat pazarlığı yoktur, hizmet seviyesinin alternatifi yoktur ve firmayla her uyuşmazlık, gelirin kendisini rehin alır. (3) Kilidin anahtarı teknik şartlarda döner: açık standartlar, yazılım kaynak-eskrow düzeni, ara yüzlerin (API) idareye ait olması, donanım-yazılım ayrıştırılmış ihaleler, bunlar şartnameye baştan yazılırsa; sistem yaşarken de tedarikçi değişebilir: yazılmadıysa her yenileme, aynı 22/b kapısına çıkar. (4) Devralınan sistemlerde ilk iş bağımlılık analizidir: hangi bileşen kimin mülkiyetinde, lisans-bakım hakları kimde, çıkış maliyeti ne, bu envanter çıkarılmadan yapılan her sözleşme uzatması; kilidi bir tur daha çevirir.

Yapılacaklar: (1) Bağımlılık envanteri: EÜTS bileşenlerinin mülkiyet-lisans-bakım hakları haritası çıkarılsın; tek kaynağa bağımlı katmanlar ve çıkış maliyetleri raporlansın. (2) Geçiş stratejisi: ömrünü dolduran sistemin yenilenmesi; açık standartlı, ayrıştırılmış (donanım/yazılım/işletme) ve idare mülkiyetli mimariyle rekabetçi ihale olarak planlansın, mevcut 22/b sözleşmesi, geçişe yetecek asgari süreyle sınırlansın. (3) Sözleşme hükümleri: yeni alımlarda kaynak kod-eskrow, veri taşınabilirliği, API mülkiyeti ve 'tedarikçi değişiminde devir yükümlülüğü' maddeleri zorunlu yazılsın. (4) Kurumlar arası devir dersi: başka idareden sistem devralınırken bağımlılık-lisans analizi ve rekabet etkisi değerlendirmesi yazılı ön şart olsun.

Uygulama önerisi: her sistem alımında tek soruluk kilit testi uygulayın: 'bu sözleşme bittiğinde, aynı işi başka bir firmaya yaptırabilir miyiz?' Cevap evetse mimari açıktır, hayırsa bugün imzalanan şey hizmet alımı değil, gelecekteki 22/b'nin gerekçesidir; ve denetçi bunu tek cümleyle yazar: hibe edilmeseydi, özel hak söz konusu olmayacaktı.