TİS dışına istediğimiz unvanı "kapsam dışı" yazabilir miyiz?

Belirleyemezsiniz, 2024 denetiminde büyük bir belediye şirketine aynen yazılmıştır: 'toplu iş sözleşmesinde kapsam dışı statüde çalışacak personel olarak YER ALMAYAN unvanlarda KAPSAM DIŞI personel çalıştırılması.' Kapsam dışılık; işverenin etiketiyle değil, sözleşmenin maddesiyle doğar.

Çerçeve: (1) Kapsamın sahibi: 'Kapsam dışı personel'; İş Kanununa tabi çalışmakla birlikte TİS hükümlerinden yararlanmayan çalışanları anlatır ve kimlerin kapsam dışı olacağı, TİS'in kapsam maddesinde (emsalde m.2) taraflarca, sendika ve işverence, birlikte belirlenir: müdürler, müdür yardımcıları, danışmanlar, sayılı teknik unvanlar gibi. Liste; işverenin tek taraflı genişletebileceği bir açık uç değil, toplu pazarlığın müzakere edilmiş sınırıdır. (2) Hukuki sonuç (6356 m.36): iş sözleşmeleri TİS'e aykırı olamaz; aykırı hükümlerin yerini TİS hükümleri alır (işçi lehine olanlar saklı). Listede olmayan unvandaki işçiyi 'kapsam dışı' ilan etmek; o işçinin TİS'ten doğan haklarını (ücret zammı, ikramiye, sosyal yardımlar) sözleşmeye aykırı biçimde askıya almaktır, işçi, geriye dönük TİS farklarını faiziyle talep edebilir; sendika, uygulamayı toplu ihtilafa taşıyabilir. (3) Ters yönlü risk de vardır: 'kapsam dışı' etiketi çoğu zaman daha yüksek-serbest ücret için kullanılır, bu kez de şirket; TİS disiplininin dışında, kritersiz bir ücret katmanı yaratmış olur (İŞKUR-unvan dolanması ve BELKA-bordro dosyalarıyla aynı aile: İK'da etiketle oynamak, iki yönde de sızıntı üretir); denetim bunu hem TİS ihlali hem ücret yönetimi zafiyeti olarak okur. (4) Meşru yol: gerçekten yönetsel-stratejik nitelik kazanan pozisyonlar için adres; bir sonraki TİS döneminde kapsam maddesinin müzakereyle güncellenmesi ya da pozisyonun gerçek anlamda (görev-yetki olarak) listedeki unvanlara dönüştürülmesidir, kağıt üstünde 'danışman' yazıp sahada operasyon yürüten kadro, iki listeye de yalan söyler.

Yapılacaklar: (1) Eşleştirme taraması: 'kapsam dışı' statüsünde tutulan herkes ↔ TİS kapsam maddesindeki unvan listesi; liste dışı kalanları tespit edin. (2) Düzeltme: liste dışındakileri kapsam içine alın; TİS haklarını (geçmiş dönem farkları dahil) hesaplayıp ödeme planı kurun, sendikayla mutabakat masası, ihtilafın en ucuz kapısıdır. (3) Görev-unvan gerçekliği: fiilen yöneticilik yapan ama unvanı listede olmayanlar için ya gerçek atama (unvan-görev tanımı-organizasyon şeması güncellemesi) ya kapsam içi statü, 'fiilen müdür, kadroda şef, bordroda kapsam dışı' üçlü tutarsızlığı tek kimliğe indirilsin. (4) Sonraki TİS hazırlığı: kapsam maddesi ihtiyaç analiziyle (kaç yönetsel pozisyon, hangi unvanlar) müzakere gündemine yazılsın; kapsam dışı ücret bandları için de yönetim kurulu onaylı bir ücret politikası belirlensin, serbestlik, kriterle yönetilirse serbestliktir.

Uygulama önerisi: şirket İK'sına tek cümlelik mihenk verin: 'kapsam dışını sözleşme sayar, işveren saymaz.' Listenin dışına taşan her etiket; bir işçinin eksik kalan TİS hakkı ya da kritersiz bir ücret ayrıcalığı olarak, günü gelince ya iş mahkemesinde ya denetim raporunda okunur.