Belediye kendi taşınmaz ihalesinde tellallık harcı alabilir mi?

Çıkar, ama beklediğinizin tersinden: 2022 denetiminde bir büyük ilçe belediyesine yazılan bulgu, bu harcın eksik alınması değil, ALINMASIDIR: belediyenin kendi taşınmaz satış ihalelerinde ihale bedeli dışında alıcıdan tellallık harcı tahsil etmesi mevzuata aykırıdır. Bu, 'gelir toplamanın da hukuku vardır' ilkesinin ders kitabı örneğidir.

Kanunun kurgusu (2464 m.67-68): (1) Harcın konusu (m.67): belediye sınırları/mücavir alan içinde, belediyeye ait hal, balıkhane, mezat yerlerinde ve ilgilinin isteğine bağlı olarak belediye münadisi veya tellalı bulundurulan sair yerlerde yapılan her çeşit menkul-gayrimenkul satışları. Yani harç, belediyenin sunduğu tellallık/mezat hizmetinin karşılığıdır, her satışın üzerine konan genel bir kesinti değildir. (2) Harcın mükellefi (m.68/1): malı-mahsulü SATAN gerçek veya tüzel kişidir, alıcı değil. (3) Şimdi kendi ihalenize uygulayın: satılan taşınmaz belediyenin, yani satan = belediye = mükellef belediye. Ve 5393 m.16: belediye, her türlü vergi, resim, harç, katılma ve katkı payından muaftır. Sonuç zinciri: kendi satışınızda harcın mükellefi sizsiniz, siz de muafsınız → harç hiç doğmaz; doğmayan harcı alıcıya yüklemek, kanuni dayanağı olmayan bir tahsilattır. Bulgunun kapanış cümlesi nettir: idareye ait hal-balıkhane-mezat yerleri dışında ve tellal bulundurulmaksızın yapılan taşınmaz ihalelerinde tellallık harcı aranmaz.

Neden önemli: Denetim yalnızca 'az gelir topladınız' demez; dayanaksız gelir topladınız da der. Dayanaksız tahsilat; alıcılar yönünden iade davası riski (sebepsiz zenginleşme/idari işlem iptali), idare yönünden faiziyle geri ödeme külfeti ve ihale rekabetine gizli maliyet yükleme sonucu üretir. Harcı 'nasılsa gelir' diye savunmak da işlemez, idarenin geliri, ancak kanunun kurduğu gelirdir (tarife dışı ücret içtihatlarının harç yüzü).

Sınırı doğru çizin, harç tamamen ölmüş değildir: Belediyeye ait hal, balıkhane ve mezat yerlerinde üçüncü kişilerin mallarının satışında (ya da isteğe bağlı tellal bulundurulan satışlarda) harç yaşar: mükellef satıcıdır, oran m.71'dedir ve bu satışlarda harcı almamak, bu kez ters yönden (gelir mahrumiyeti) bulgu olur. Yani aynı harçta iki hata modu vardır: kendi satışınızda almak, başkasının satışında almamak.

Yapılacaklar: (1) Taşınmaz satış şartnamelerinizden ve ihale onay belgelerinizden 'tellallık harcı alıcıya aittir' kalemini çıkarın; bundan sonraki ihalelerde ihale bedeli dışında bu ad altında tahsilat yapmayın. (2) Geçmiş tahsilatlar için hukuk görüşü alın: zamanaşımı içindeki alıcı taleplerine karşı iade pozisyonunuzu ve muhasebe düzeltmesini planlayın. (3) Hal/mezat işletmeleriniz varsa oradaki tellallık harcı düzenini tersine kontrol edin: satıcılardan, m.71 oranıyla, makbuz düzeniyle alınıyor mu? (4) Benzer 'alışkanlık gelirleri'ni tarayın: ihalelerde alıcıya yüklenen sözleşme dışı kesintiler (karar pulu-harç adı altında dayanaksız kalemler) aynı ailedendir.

Uygulama önerisi: gelir servisine çift yönlü tek soru öğretin: 'bu geliri hangi madde kuruyor, ve mükellefi kim?' Madde varsa ama mükellef siz çıkıyorsanız, muafiyetiniz geliri söndürür; madde yoksa zaten hiç başlamayın. Tellallık harcı bulgusu, bu iki satırlık kontrolün yıllarca yapılmamasının faturasıdır.